طور زمين را كوفه گويند ، و وجه تسميهء آن شهر به كوفه همين است . و در تاريخ جعفرى مسطور است كه آن بلده را [ كوفه ] به جهت آن گويند كه اوّل در آن موضع از نى بوريا خانه ساخته بودند و مثل اين جاى را اعراب كوفه گويند . و در خلاصة الاخبار آنچه سابق در تسميهء كوفه واقع شده وجه تسميهء بصره نوشته . القصّه چون آن هردو كس آن منزل را خوش كردند مراجعت نموده خبر به سعد رسانيدند . وى نيز بر صوب كوفه روان شد و آنجا را ديد و پسنديد و لشكرگاه خود ساخت . چون اهل اسلام مدّتى آنجا بسربردند و آب و هواى آن موضع بر ايشان تأثير كرد و رنگ بشره‌ها به حال اصلى بازآمد ، از عمر ، رضى اللّه عنه ، اجازت خواستند تا اساس عمارت نهند « 1 » . تجويز نكرد كه عمارت از خشت و گل سازند ، بلكه فرمود كه خانه‌ها از چوب و نى سازند . و اهل بصره « 2 » نيز همين طريق مسلوك مىداشتند تا آنكه شبى آتش در خانه‌هاى هردو موضع افتاد و نقصان بسيار به اموال مسلمانان رسيد و مردم نيز تلف شدند « 3 » . چون اين خبر به سمع خليفه رسيد اذن داد تا عمارت از خشت و گل ساختند . و سعد امر كرد تا در آن ديار هرجا كه معمار و استادكار بود به آن موضع آمد و شهر كوفه را بنا كردند . امير المؤمنين به سعد نوشت كه : بايد هيچ‌كس زياده از سه خانه نسازد و زيادتى در بنيان ننمايند ، بلكه بر وجه سنّت بنا نهند ، و بناء آن شهر بايد كه بر عدل باشد تا پايدار و استوار ماند ؛ چه ، عدل حصاريست كه ديوار آن به منجنيق حوادث خراب نگردد . بعضى گفته‌اند كه مراد آن بنابر عدل آن است كه نه بلند بود و نه پست ، و بنائى كه چنين بود نزد مردم زيبا و محكم و پايدار مىباشد . و گويند اوّل بنائى كه مسلمانان در آن زمين طرح انداختند مسجدى بود كه سنگ رخام از بناهاى اكاسره مىكندند و ستونهاى آن مسجد مىساختند . و سعد در مقابل مسجد امر فرمود به بناى قصر بلند . منقول است كه در آن ايّام چون نظر سعد بر طاق كسرى و عمارت رفيعه‌اى كه شهر مدائن و حيره داشت افتاد ، براى خود قصرى در غايت رفعت و وسعت مانند قصر كسرى اساس نهاد . و چون آن قصر عالى به اتمام رسيد درى كه بر قصر سفيد مداين بود بركند و به عمارت خود نشاند . مردمان نيز اسباب و مصالح عمارات بسيار از مدائن و حيره بدانجا بردند و مصالح

--> ( 1 ) . اوّلين چيزى كه در كوفه خطكشى شد و بنيان گرفت مسجد بود كه آن را در محل بازار صابون‌فروشان و خرمافروشان نهادند . . . مجاور مسجد براى سعد خانه‌اى ساختند كه اكنون قصر كوفه است ؛ - تاريخ طبرى ، ج 5 ، ص 1849 . و ظاهرا بناى كوفه چهارده ماه بعد از فتح مداين بود ؛ - زرّين‌كوب ، تاريخ ايران بعد از اسلام ، ص 390 . ( 2 ) . بناى شهر بصره پيش از بناى شهر كوفه و ظاهرا متعاقب جنگ بُوَيب بوده است ؛ - پيشين ، ص 391 . ( 3 ) . اين حادثه در شوّال سال هفدهم هجرى اتفاق افتاده است .